🏺 Ахова археалагічнай спадчыны
Асноўныя паняцці
Археалагічная спадчына – важная складовая частка ўсёй культурнай спадчыны Рэспублікі Беларусь, якая мае ў першую чаргу велізарную навуковую каштоўнасць. У цяперашні час праваадносіны ў пытанні аховы археалагічнай спадчыны рэгулююцца ў 17-й главе Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб культуры.
Да археалагічнай спадчыны адносяцца:
Археалагічныя аб'екты – нерухомыя матэрыяльныя аб'екты і іх комплексы разам з археалагічнымі артэфактамі і культурным пластом, якія ўзніклі ў выніку жыцця і дзейнасці чалавека больш за 120 гадоў таму, захаваліся ў зямлі або на дне вадаёмаў, маюць гістарычнае, мастацкае, навуковае або іншае культурнае значэнне і могуць адпавядаць крытэрыям для надання статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці.
Помнікі археалогіі – археалагічныя аб'екты і артэфакты, якім у адпаведнасці з дзеючым заканадаўствам прысвоены статус гісторыка-культурнай каштоўнасці. Пры гэтым дадзены статус можа быць прысвоены толькі вывучаным, а не проста выяўленым археалагічным аб'ектам.
Археалагічныя артэфакты – рухомыя матэрыяльныя аб'екты, якія ўзніклі ў выніку жыцця і дзейнасці чалавека больш за 120 гадоў таму, захаваліся ў культурным пласце або на дне вадаёмаў, маюць гістарычнае, мастацкае, навуковае або іншае культурнае значэнне, могуць адпавядаць крытэрыям для надання статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці, а таксама на момант выяўлення не маюць уласніка.
Віды археалагічных аб'ектаў
Да археалагічных аб'ектаў адносяць:
- Рэшткі ўмацаваных паселішчаў (старажытныя гарады, гарадзішчы, замкі);
- Рэшткі неўмацаваных паселішчаў (стаянкі, паселішчы, асобныя жытлы);
- Рэшткі капітальных пабудоў (будынкаў, збудаванняў);
- Рэшткі культавых аб'ектаў (свяцілішчы, месцы ажыццяўлення абрадаў, манастыры, храмы);
- Крыжы, культавыя камяні, статуі, абеліскі;
- Курганы і наземныя могілкі, асобныя магілы, некропалі, маўзалеі і іншыя пахаванні;
- Інфраструктура сухапутных, водных і водна-валаковых шляхоў;
- Аб'екты іншага прызначэння, якія адпавядаюць крытэрыям археалагічнага аб'екта.
Ахова, улік і абмежаванні
Ахова археалагічнай спадчыны – кірунак культурнай дзейнасці, які ўключае сістэму арганізацыйных, прававых, эканамічных, матэрыяльна-тэхнічных, навуковых, інфармацыйных і іншых мер, накіраваных на выяўленне, вывучэнне, улік, захаванне, аднаўленне, утрыманне і выкарыстанне археалагічных аб'ектаў і артэфактаў.
Усе археалагічныя артэфакты, якія выяўлены пры правядзенні археалагічных даследаванняў або выпадкова, падлягаюць перадачы ў дзяржаўную ўласнасць (ч. 2 арт. 124 Кодэкса аб культуры).
На тэрыторыі Рэспублікі Беларусь забараняюцца набыццё, продаж, дараванне, мена, залог археалагічных артэфактаў, за выключэннем выпадкаў іх абароту паміж дзяржаўнымі музеямі і навуковымі арганізацыямі, а таксама артэфактаў, якія на 18 сакавіка 2016 года знаходзіліся ва ўладанні грамадзян і юрыдычных асоб і ўключаны ў рэестр, сфарміраваны Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі.
Улік археалагічнай спадчыны ажыццяўляецца праз уключэнне выяўленых аб'ектаў у Рэестр археалагічных артэфактаў і Рэестр археалагічных аб'ектаў, вядзенне якіх ажыццяўляецца Інстытутам гісторыі НАН Беларусі.
Пошук археалагічных аб'ектаў і артэфактаў можа ажыццяўляцца толькі пры правядзенні археалагічных даследаванняў на падставе дазволу, які выдаецца Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі. Дазвол могуць атрымаць толькі асобы, якія маюць вышэйшую адукацыю па спецыяльнасці «археалогія» або «гісторыя (археалогія)», валодаюць неабходнымі навуковымі практычнымі ведамі і маюць практыку ўдзелу ў даследаваннях не менш за два гады.
На тэрыторыі Рэспублікі Беларусь забаронена выкарыстанне металашукальнікаў, геарадараў і іншых тэхнічных сродкаў для пошуку археалагічных аб'ектаў і (або) артэфактаў, за выключэннем выпадкаў выкарыстання названага абсталявання грамадзянінам, на імя якога выдадзены дазвол НАН Беларусі, і ўдзельнікамі афіцыйных археалагічных даследаванняў (ч.7 арт. 127 Кодэкса аб культуры).
За незаконны пошук прадугледжана адміністрацыйная, а ў выпадку пашкоджання помнікаў — крымінальная адказнасць.
Дзеянні пры выпадковым выяўленні
Асоба, якая выпадкова выявіла ў зямлі або на дне вадаёмаў матэрыяльны аб'ект, які можа мець культурнае значэнне, абавязана:
- прыняць меры па яго захаванні;
- неадкладна прыпыніць работы або іншую дзейнасць, якая можа аказаць на яго ўздзеянне;
- не пазней за два каляндарныя дні з дня выяўлення пісьмова паведаміць мясцовы выканаўчы і распарадчы орган базавага тэрытарыяльнага ўзроўню і (у выпадку выяўлення рухомай каштоўнасці) перадаць яе ў гаррайвыканкам на часовае захоўванне.
Пісьмовае паведамленне павінна ўключаць: ФІО (або назву юрыдычнай асобы), месца жыхарства/знаходжання, звесткі аб месцы выяўлення рухомай каштоўнасці або месцы знаходжання нерухомага аб'екта.
Мясцовы выканаўчы і распарадчы орган, які атрымаў паведамленне, ажыццяўляе наступныя дзеянні:
- не пазней за 2 дні накіроўвае інфармацыю ў абласную камісію па археалагічных аб'ектах і артэфактах (ва ўпраўленне культуры аблвыканкама);
- не пазней за 3 дні інфармуе Інстытут гісторыі НАН Беларусі;
- прымае рухомую каштоўнасць па акце прыёму-перадачы пры наяўнасці відавочных вартасцей;
- не пазней за 7 дзён ажыццяўляе агляд нерухомага аб'екта і складае акт агляду;
- не пазней за 10 дзён вызначае часовы рэжым утрымання каштоўнасці і перыяд прыпынення работ;
- перадае рухомую каштоўнасць у дзяржаўны музей у выпадку яе аднясення да археалагічнага артэфакта.
Земляныя і будаўнічыя работы
Падчас правядзення земляных, будаўнічых, меліярацыйных і іншых работ для недапушчэння разбурэння помнікаў прадугледжваецца іх вывучэнне як на этапе праектных пошукаў, так і на этапе будаўніцтва.
Выкананне работ на тэрыторыі археалагічных аб'ектаў дазваляецца па ўзгадненні з мясцовым выканкамам, якое заснавана на адпаведным заключэнні НАН Беларусі, толькі пасля распрацоўкі мер па ахове археалагічных аб'ектаў.
Меры па ахове ўключаюцца ў праектную дакументацыю. Праектная дакументацыя падлягае ўзгадненню з НАН Беларусі.
Пры распрацоўцы праектнай дакументацыі неабходна звярнуцца ў Інстытут гісторыі НАН Беларусі для выдачы заключэння аб адсутнасці на тэрыторыі работ археалагічных аб'ектаў або неабходнасці прыняцця мер па іх ахове.
Калі аб'екты прысутнічаюць, у заключэнні ўтрымліваюцца звесткі аб неабходных мерах і вызначаны выдаткі на іх фінансаванне. Выдаткі на забеспячэнне распрацоўкі і фінансавання мер па ахове ажыццяўляюцца заказчыкамі такіх работ (фізічнымі і юрыдычнымі асобамі).
Адказнасць за парушэнні
Парушэнне заканадаўства аб ахове археалагічнай спадчыны прадугледжвае адміністрацыйную і крымінальную адказнасць.
Артыкул 20.2. «Парушэнне парадку і (або) умоў выканання работ на гісторыка-культурных каштоўнасцях альбо здзяйсненне дзеянняў, якія ствараюць пагрозу гісторыка-культурным каштоўнасцям».
Артыкул 20.4. «Парушэнне рэжымаў утрымання і (або) выкарыстання зон аховы нерухомых матэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей».
Артыкул 20.3. Знішчэнне, пашкоджанне альбо страта гісторыка-культурных каштоўнасцей (уключаючы ўсе археалагічныя аб'екты):
- штраф ад 5 да 30 базавых велічынь;
- на ІП – ад 20 да 100 базавых велічынь;
- на юрыдычную асобу – да 500 базавых велічынь.
Незаконны пошук (без дазволу НАН) – штраф ад 15 да 50 базавых велічынь з канфіскацыяй прадмета правапарушэння, прылад і сродкаў (або без канфіскацыі).
Незаконны абарот (набыццё, продаж, дараванне, мена, заклад) – штраф ад 10 да 30 базавых велічынь з канфіскацыяй прадмета правапарушэння.
Артыкул 344. Наўмыснае правядзенне земляных і іншых работ (уключаючы незаконны пошук), якія прывялі да пашкоджання культурнага пласта і страты ім навуковага значэння з-за перамешвання слаёў. Караецца грамадскімі работамі, штрафам, арыштам, абмежаваннем волі на тэрмін да 3 гадоў або пазбаўленнем волі на той жа тэрмін.
Артыкул 347. Незаконныя раскопкі курганоў і іншых старадаўніх пахаванняў з мэтай канфіскацыі артэфактаў. Караецца штрафам, арыштам, абмежаваннем волі на тэрмін да 3 гадоў або пазбаўленнем волі на той жа тэрмін.